{"id":815,"date":"2023-02-22T13:59:19","date_gmt":"2023-02-22T12:59:19","guid":{"rendered":"https:\/\/hondsbosschesluiszaandam.nl\/?page_id=815"},"modified":"2025-03-24T15:38:28","modified_gmt":"2025-03-24T14:38:28","slug":"historie-van-de-sluis-schone-versie","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/hondsbosschesluiszaandam.nl\/en\/historie-van-de-sluis-schone-versie\/","title":{"rendered":"History of the lock"},"content":{"rendered":"\n
1421<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

In de middeleeuwen werd Holland regelmatig geteisterd door grote overstromingen. De kust werd aan de westkant beschermd door een duinenrij. Die waren vaak niet bestand tegen de noordwesterstorm, al of niet in combinatie met hoog tij. In het oosten, aan de zuiderzeekant werd Holland ingesneden door wijde zeearmen, die het ondiepe en onstuimige water de vrije ruimte gaven. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
noordelijk Noord Holland in 1300<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

De Sint Elisabeth vloed van 1421 sloeg de duinenrij achter het Hondsbos bij Petten volledig weg. Een groot deel van het achterland in het noorden van Holland kwam onder water te slaan. De duinenrij werd hersteld maar werd bij volgende stormen ook steeds weer weggeslagen. Om het opdringende water beter tegen te houden is door het waterschapsbestuur, het Hoogheemraadschap De Hondsbossche en Duinen tot Petten besloten de zwakke plek in de duinen te versterken met houten beschoeiingen en strekdammen.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

De materialen voor die versterkingen, vooral bomen, rietmatten en stenen, moesten per schip uit Vilvoorde komen. Een lange route langs Gouda, het Spaarne, het IJ en Amsterdam. De route over de Zuiderzee via de open zeearmen naar Edam en Petten was bij harde wind zeer verraderlijk. Vele schepen kwamen nooit aan. Afsteken via de Zaan was niet mogelijk omdat de twee middeleeuwse sluisjes in de dam die de Zaan sinds de 13e eeuw afsloot van het IJ, te klein waren voor zware vrachtschepen.<\/p>\n\n\n\n

1544<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

In 1544 heeft het Hoogheemraadschap het initiatief genomen tot de bouw van een nieuwe schutsluis in de dam in de Zaan. Een van de twee oude sluisjes, de Westzanersluis, werd daarvoor afgebroken. De nieuwe sluis werd zo groot als die van Gouda en kreeg de naam de Groote of Hondsbossche Sluis. Die sluis maakte de aanvoer van materialen voor de waterkering, 50 kilometer verderop, aanzienlijk betrouwbaarder, sneller en veiliger. Op 12 november 1547 werd de sluis in gebruik genomen.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Willem van Oranje<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
WAT SPEELDE ER NOG MEER IN 1544?<\/h6>\n\n\n\n

De gebieden die nu Nederland vormen, stonden in de zestiende eeuw onder het bewind van de Spaanse koning Karel V. In 1544 erfde Wilhelm van Nassau een kleine landstreek in Frankrijk: Orange en groeide decennia later uit tot de leider van de opstand tegen de Spaanse overheersing en tot de vader des vaderlands: Willem van Oranje.  <\/em>In Amerika werden rond 1540 de eerste Spaanse kolonialisten door de inheemse bevolking verjaagd. Pas 60 jaar later zouden de Pelgrim Fathers zich aan de oostkust vestigen en niet meer weggaan. China maakte een culturele en economische bloeitijd door onder de Ming dynastie. De stabiele samenleving, vrij van oorlog, groeide uit naar 160 miljoen inwoners rond het midden van de 16e<\/sup> eeuw<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

De nieuwe en veel grotere sluis had (en heeft) een houten bodem, gemetselde muren en een gemetselde overkapping om de zijwaartse krachten op te vangen. Alkmaar en Westzaan hebben bijgedragen aan de financiering van de bouw en mochten daarvoor in ruil gratis doorvaren. Dat was een recept voor eeuwenlange strijd met schippers uit andere gemeenten die ook voor niets wilden schutten. De eerste pachter en sluiswachter, Jacob Coppes, klaagde daar al over kort na het openen van de sluis. Schippers die uit woede met opgestoken mast tegen het dak van de sluis aan voeren, de deuren bewerkten met ankers en ook \u2019s nachts wilden schutten. Jacob wilde ’s nachts slapen en bovendien moest dan in het trekseizoen de paling doorgelaten worden, via de rinketten -waterluiken- in de sluisdeuren. Coppes, en de sluiswachters na hem, hadden een zware baan: veel onenigheid met de schippers over de kosten terwijl ze er als pachters maar nauwelijks van rond konden komen. Het beheer van de vis- en waterstand werd in 1611 voor een deel overgenomen door de aanleg van een duikersluis, ten oosten van de Hondsbossche en de oude middeleeuwse sluis. Tussen 1608 en 1718 heeft er ook nog een ‘Overtoom’ op de Dam gestaan, om gedeeltelijk afgebouwde schepen van de werven op de Zaan naar het IJ te kunnen overhevelen.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
De oostzijde van de Dam in de Zaan, begin 17e eeuw<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
1613<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

Niet alleen de kosten van het schutten vormden een bron van onenigheid in de sluis, ook de voorrangsregels hebben eeuwenlang veel commotie veroorzaakt. In 1613 besloten het waterschapsbestuur dat het veer van Alkmaar naar Amsterdam voorrang op iedereen moest krijgen omdat de handelaren op tijd op de beurs moesten kunnen zijn. Kort daarna kregen enkele vermogende industri\u00eblen en ook schepen op weg naar de ochtendmarkten in Amsterdam, voorrang. Ze moesten daar wel fors meer voor betalen. Twee eeuwen later werd daar nog steeds ruzie over gemaakt. In 1799 werd door een groep kooplieden zelfs betoogd dat de sluis in strijd handelde met het gelijkheidsbeginsel van de Bataafse Revolutie. Maar niets mocht baten: alleen stoomschepen verwierven uiteindelijk ook het recht op voorrang van doorvaart.<\/p>\n\n\n\n

1722<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

Aan het eind van de zeventiende eeuw is de sluis zo beschadigd en gammel dat de lekkages het schutten vrijwel onmogelijk maken. Op 1 mei 1722 is de sluis drooggelegd, ge\u00efnspecteerd door het waterschapsbestuur en is besloten tot afbreken ervan. Het wordt op dezelfde plaats opnieuw opgebouwd. Vlak voor de voltooiing van de herbouw, eind 1723, besluit de Dijkgraaf een sluiswachtershuisje aan de oostkant en een charterhuisje (voor het innen van accijnzen) aan de westkant te bouwen. Die huisjes staan er nu nog steeds, evenals de gedenkstenen die eind 1724 aan de zuidzijde van de sluis werden aangebracht ter herinnering aan de grondige renovatie. De vernieuwde sluis had geen gemetseld gewelf meer maar werd nu van boven afgesloten door een vaste brug. Na vijftig jaar gesteggel over de financiering, is in 1848 een kleine houten beweegbare klep geplaatst in de vaste brug, waarvan de opening precies de mast van een ongestaagd vaarschip kon doorlaten.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Sluis met klein draailuik, 1848<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

In 1865 werd het beweegbare luik vervangen door een groter formaat stalen exemplaar.<\/p>\n\n\n\n

1845<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

In 1845 werd de sluis opnieuw drooggelegd om reparaties uit te voeren. Het Hoogheemraadschap van de Uitwaterende Sluizen benutte dat moment om een langgekoesterde wens te realiseren: het aanbrengen van ebdeuren in de sluis. In 1641 heeft het Hoogheemraadschap voor eerst daarom gevraagd bij het waterschapsbestuur De Hondsbossche en Duinen tot Petten, nog steeds eigenaar van de Hondsbossche Sluis. Die wilde daar niets van weten. Ze vonden dat de sluis geen rol had in het waterbeheer van de Schermerboezem en wilden uitsluitend de belangen van de scheepvaart dienen. En dat in een tijd dat door inpolderingen het verse zoete water in Noord-Holland steeds schaarser werd. Bij eb vloeide het steeds minder beschikbare zoete water door de automatisch openende vloeddeuren van de sluis het IJ in. Dat had grote gevolgen: ernstige droogte op de landbouwgronden en de waterputten ten Noorden van Zaandam. Bij langdurige droogte werd bij vloed zelfs zout water toegelaten in de Schermerboezem, waardoor de schade alleen maar groter werd. Vanaf 1696 heeft Uitwaterende Sluizen om die reden regelmatig pogingen gedaan om de Hondsbossche sluis over te nemen, maar dat lukte pas in 1884. Dat was lang nadat de ebdeuren waren geplaatst. Voor de scheepvaart had de sluis tegen die tijd al flink aan betekenis ingeboet door de aanleg en ingebruikname van het Noord-Hollands kanaal in 1824.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Claude Monet, 1871. De Hondsbossche sluis rechts, vanuit het noorden. Links het kleine middeleeuwse oostelijke sluisje.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
1904<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

Zaandam ontwikkelde zich in de negentiende eeuw tot een centrum van vaak zware industri\u00eble activiteiten. De behoefte aan grote bulk-scheepvaart steeg snel en de Groote Sluis werd in toenemende mate als een flessenhals ervaren.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
De drie sluizen met rechts de Hondsbossche sluis, links de vroeg middeleeuwse, kleine, sluis en nog verder links de duikersluis<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Zaandam wilde de sluis aanzienlijk vergroten door een grootschalige herbouw. Uitwaterende Sluizen, na twee eeuwen aandringen eindelijk eigenaar geworden van de sluis, weigerde echter de sluis door te verkopen aan de gemeente. Zaandam besloot daarom tot het bouwen van een eigen, nieuwe, veel grotere sluis. In 1904 werd de Wilhelminasluis geopend, vlak naast de Groote of Hondsbossche Sluis. De middeleeuwse kleine sluis en de duikersluis moesten daarvoor gesloopt worden.<\/p>\n\n\n\n

\n